شهرستان سرخس یکی از مناطق 20 گانه خراسان رضوی است که با وسعتی معادل 5407 کیلومتر مربع، از شمال و شرق به جمهوری ترکمنستان ، از جنوب به شهرستان تربت جام و از غرب به دشت مشهد محدود می گردد . ارتفاع این ناحیه از سطح دریاهای آزاد 235 متر و مرکز آن شهر سرخس می باشد . این شهرستان به سبب پایین بودن ارتفاع از سطح دریا به نسبت سایر نقاط شمالی و شرقی استان ، از بارندگی کمتری برخوردار بوده و همچنین به علت مجاورت با صحرای عظیم قره قوم ترکمنستان دارای اقلیمی خشک و بیابانی است . ناحیه مزبور دارای دو شهر به نام های سرخس و مزداوند و دو بخش مرکزی و مرزداران بوده و بر اساس سرشماری سال 1375 شمسی جمعیت آن بالغ بر 73604 نفر برآورد گردیده است. در این شهرستان اقوام مختلفی از جمله بلوچ، سیستانی ، ترک ، عرب و عشایر کرد سکونت دارند.
پیشینه ی تاریخی
بنا بر شواهد سرخس با نام اولیه ساریکا یا سارایکو واقع در سرحد ایران و توران بر سر راه مرو به نیشابور و عراق عجم از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است.
افزون بر این ، چهارراهی که از هرات و امتداد هریورد منشعب می گردید، از سرخس عبور می نمود و به مرو و دیگری به توس و نیشابور می رفت. از جمله وجود چاههای آب و آثار بر جای مانده حوض در کنار رباطها و نیز چشمه های طبیعی انبارها نشانی است از اهمیت این راهها در طول قرون و اعصار که از بین دره ها و گذرگاههای تنگ و باریک عبور می کرده است. در این باره حمدالله مستوفی می نویسد: سرخس ساخته افراسیاب است و آبش از رودخانه ای است که از هری به طوس می آید.
در متون باستانی آمده است این منطقه توسط کیکاووس به پسر گودرز اهدا گردیده و او نیز شهری در حاشیه رود تجن بنا نموده و آن را به نام خود یعنی سرخس نام گذاری کرد.
برخی پژوهشگران نیز بنیانگذار سرخس را کیکاووس یا افراسیاب یا ذوالقرنین می دانند . بنابر ابیات شاهنامه سرخس در زمان افراسیاب وجود داشته است . این ناحیه در دوران اسلامی نیز به مانند گذشته خود به لحاظ مدنیت از رونق بالایی برخوردار بوده و در سده های سوم و چهارم هجری به مانند پلی شهرهای مرو و نیشابور را به هم مرتبط می ساخته است . از همین حیث اهمیتی فرهنگی ، ملی و بازرگانی نیز داشته است. از طرفی با توجه به تختگاه بودن مرو در دوران سلطان سنجر سلجوقی این ناحیه نیز توامان پیشرفت داشته است . شهر سرخس روزگاری از کانون های علم و دانش بوده و به سبب وجود مدارس و کتابخانه های بسیار شهرت داشته است.
رباط ماهی:
بنای رباط ماهی که به احتمال بسیار از نام شخص خیری به نام ابوالحسن از نام شخص خیری به نام ابوالحسن محمد بن حسن ماه گرفته شده است در مجاورت رباط قدیمی تری منسوب به وی و همانند رباط شرف در اوایل سده ششم هجری ساخته شده است . این بنا یکی از کاخ رباطها و یا کاروانسراهای شاهی و اشرافی چهارمین منزل بعد از نیشابور به مرو در مسیر جاده ابریشم به شمار می آید که در حدود پنجاه کیلومتری شرق مشهد قرار دارد.
رباط ماهی همانند رباط شرف به لحاظ کاربرد وسیع و متنوع آجر و گچبری ها از نفایس معماری عصر سلجوقی است به شمار می آید . اگر چه گذشت زمان ، عوامل طبیعی و انسانی خسارات زیادی به این بنا وارد نموده ، اما بقایای گچبری ها ، تنوع آجرچینی سقفها ، قالب کتیبه و نقوش |
%20[].JPG) |
اسلیمی آن را به عنوان یک اثر تاریخی ارزشمند بروز داده است.
رباط شرف:
کاروانسرا رباط شرف امروزه در فاصله 60 کیلومتری جنوب غرب سرخس قرار دارد و در گذشته یکی از مهمترین منزلگاههای راه قدیم مرو باستان به نیشابور در جاده ابریشم بوده است . جغرافیا نویسان دوران اسلامی از این بنا به نام (آبگینه) به عنوان منزلی بین سرخس و مزدوران یاد نموده اند. این مکان در زمره کاخ رباطها بوده که با نقشه ای مستطیل شکل به طول 109 متر و عرض 63 متر در برگیرنده دو حیاط وسیع با فضاهای متعدد و کامل می باشد . کاروانسرای مزبور در معماری ایران جایگاه ویژه ای دارد از جمله رعایت دقیق و همه جانبه تناسبات و اصول معماری اصیل ایرانی ، بکارگیری طرح های آجرچینی متنوع و بدیع در نمای ایوانها ، طاقها ، گنبدها و ... این بنا را در ردیف ارزشمندترین رباطهای دوره سلجوقی قرار داده است . وجود چندین کتیبه در آن موید بنیان این بنا در اوایل سده ششم هجری و سال 508 هـ. ق است . به احتمال فراوان بانی رباط شرف ، شرف الدین علی قمی ملقب به وجیه الملک بوده است.
غار مزدوران:
غارمزدوران در 95 کیلومتری جاده مشهد – سرخس و در 3 کیلومتری مزدوران واقع است . دهانه غار در میان تخته سنگی روبه مشرق قرار دارد . عرض ورودی آن 2 متر و ارتفاع آن 5/2 متر است. این غار که از نظر وسعت غار بزرگی محسوب می شود دارای 100 متر طول و کمتر از 30 متر عرض و 12 متر ارتفاع است. ستون های استاگمیت متنوع ما در تعداد کم در این غار یافت می شود . درون غار خشک است و برای تهیه آب باید از چشمه بزرگی که در نزدیکی غار وجود دارد استفاده کرد.
در نزدیکی مزدوران چشمه های آبگرم معدنی وجود دارد این غار که قدمت آن را تا هزاره دوم پیش از میلاد مسیح تخمین زده اند در ارتفاعات جاهک و شوراق واقع شده است.
آرامگاه شیخ لقمان سرخسی:
| در اواخر سده چهارم هجری قمری تصوف و عرفان از بغداد به خراسان انتقال یافت و صوفیان و عرفای مشهوری در دو منطقه شرق و جنوب ایران آوازه ای بلند یافتند . یکی از این شخصیتها شیخ محمود بن محمد لقمان سرخسی است که دوران زندگانی وی مقارن با شیخ ابوسعید ابی الخیر و شیخ ابوالفضل سرخسی بوده است . زمان ولادتش معلوم نیست اما می گویند وی ابتدا مجاهده بسیار داشته است و معامله و احتیاط ، ناگاه کشفی افتادش که عقلش برفت . شیخ ابوسعید بسیار به شخصیت لقمان سرخسی ارادت می ورزید و او را شوریده احوال می خواند . آرامگاه وی در سه کیلومتری سرخس واقع شده و بنای عظیمی مشتمل بر گنبد خانه ایوان رفیع در ضلع شمالی آن و تزئینات آجرکاری در طاقهای داخلی و خارجی و گچبری است . قسمتی از بنای اصلی منتسب به دوره سلجوقیان و بقیه معماری آن متعلق به سده هشتم هجری است . بر فراز مقبره نیز گنبدی دوپوش و آجری قرار گرفته و کتیبه گچبری سرتاسر اطراف نمای آرامگاه نشان می دهد ساختمان مقبره در سال 757 هـ . ق بنیان گردیده یا مرمت و بازسازی شده است. |
 |
دریاچه بزنگان:
| بزنگان دریاچه ای است طبیعی که در یک کیلومتری جاده روستایی بزنگان و 70 کیلومتری شهر سرخس واقع گردیده است . به اعتقاد پژوهشگران زمین شناس ساختار این دریاچه به دوران های دوم و سوم زمین شناسی می رسد و در اثر فعالیتهای تکتونیکی و عوامل کوهزایی شکل گرفته است . به طور کلی سطح آب در این دریاچه فضایی حدود 50 هکتار و عمق تقریبی 12 متر را اشغال نموده است . مقدار نمکهای موجود در دریاچه بزنگان زیاد بوده و به طور متوسط در طی سال نسبت به هشت هزار می باشد . این مکان به دلیل ویژگیهای خاص تنها زیستگاه طبیعی ماهی قزل آلا در استان خراسان رضوی به شمار می آید. امروزه جاذبه های دریاچه بزنگان از جمله ترنم |
%20[].JPG) |
سد دوستی:
این سازه عظیم در 75 کیلومتری جنوب سرخس و 180 کیلومتری جنوب شرقی شهر مشهد واقع گردیده است.
ارتفاع این سد 78 متر از پی ، طول تاج 655 متر و عرض آن 75 متر می باشد . مقدار ذخیره آب در دریاچه سد با طول 6/37 کیلومتر و عرض 3/1 کیلومتر به طور تقریبی یک میلیارد و دویست و پنجاه میلیون متر مکعب و حجم مفید 950 میلیون متر مکعب است.
با احداث این سد مناظر زیبا و جاذبه های طبیعی چشم نوازی در پیرامون آن ایجاد گردیده و علاوه بر آن تأمین آب کشاورزی بیش از 60 هزار هکتار زمینهای مزروعی ، جلوگیری از جاری شدن سیلابهای مخرب در حوزه رودخانه تجن را به دنبال دارد.
منطقه ویژه اقتصادی سرخس :
این منطقه در 15 کیلومتری شرق شهر سرخس و در حاشیه جاده ترانزیتی مشهد – سرخس واقع شده است. از جمله ویژگی های این مکان می توان به همجواری با کشورهای آسیای میانه ، وجود امکانات اداری، خدماتی ، رفاهی مورد نیاز برای امور اقتصادی و تجاری در منطقه ای به وسعت 5200 هکتار اشاره نمود. همچنین اتصال به راه آهن مشهد – سرخس – تجن و همسایگی با فرودگاه بین المللی سرخس با طول باند 4000 و عرض 60 متر از دیگر قابلیت های این منطقه اقتصادی است.
پل خاتون :
در حال حاضر این پل نقطه مرزی بین ایران و ترکمنستان است که آثار و بقایای اطراف آن موید اهمیت این منطقه از گذشته های دور می باشد ، به نحوی که به شهادت متون محل این اثر جایگاه جنگلها و اتفاقات مهم تاریخی بوده است . پل خاتون بر روی هریرود ایجاد گردیده و بنائی است مستحکم با طول 80 و عرض 20/6 و ارتفاع 50/9 متر مشتمل بر پنج دهانه ناهمگون با طاقهای گهواره ای و جناقی که کالبد آن آجری است.
برخی از محققان بنای پل را به (خاتون) خواهر گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ تیموری نسبت می دهند . با این وجود در متون تاریخی به جنگی بین (یحیی کرابی) از سربداران و (طغاتیمور) حاکم ایلخانی مازندران در سال 754 هـ . ق در کنار این پل اشاره شده است. |
 |
